Малку песни во историјата на популарната музика оставиле толку длабока трага како „Bohemian Rhapsody“ на Queen. Објавена во 1975 година, оваа шестминутна композиција ги надминала вообичаените жанровски и продукциски рамки, комбинирајќи баладични, оперски и хардрок-елементи во единствено музичко дело. Нејзината сложена структура, впечатливите вокални хармонии и препознатливото гитарско соло на Brian May ја претвориле во едно од најзначајните остварувања на британската рок-група.
И повеќе од пет децении по нејзиното објавување, „Bohemian Rhapsody“ продолжува да привлекува нови генерации слушатели, а приказните за нејзиното создавање, значењето на текстот и необичниот пат до светскиот успех сè уште предизвикуваат голем интерес.
Мистеријата зад текстот на Freddie Mercury
Текстот на песната го напишал Freddie Mercury, но неговото значење никогаш не било целосно разјаснето. Со години се појавувале различни толкувања, а особено внимание привлекуваат необичните зборови и религиозните референци во оперскиот дел.
Многу од употребените зборови се поврзуваат со Куранот. „Bismillah“, на пример, буквално значи „Во името на Алах“, додека „Scaramouch“ означува типичен лик на фалбаџиска кукавица. „Beelzebub“ е едно од многуте имиња што му се припишуваат на Ѓаволот.
Родителите на Mercury биле длабоко посветени на зороастризмот, па овие арапски зборови имаат значење и во контекст на таа религија. Неговото семејство живеело во Занзибар, но по политичките превирања во 1964 година било принудено да го напушти островот и да се пресели во Англија. Поради тоа, се појавиле толкувања дека одредени делови од песната можеби се однесуваат на напуштањето на татковината.
Гитаристот Brian May во едно интервју го опишал Mercury како „многу сложена личност“, која на површината била духовита и забавна, но зад таа слика криела несигурности и лични проблеми поврзани со сопственото детство. Според него, Freddie никогаш не го објаснил текстот, но во песната несомнено внел многу од себе.
Друго толкување е поврзано со сексуалноста на Mercury. Токму во периодот кога ја создавал песната, тој почнувал да се соочува со својата бисексуалност, додека неговата врска со Mary Austin се распаѓала.
Сепак, самиот Mercury никогаш не сакал да го открие вистинското значење на композицијата. „Тоа е една од оние песни што имаат толку фантастичен призвук. Мислам дека луѓето треба само да ја слушаат, да размислуваат за неа и потоа сами да одлучат што им кажува“, изјавил тој. Кога неговиот пријател, лондонскиот радио-водител Kenny Everett, го прашал за текстот, Mercury наводно одговорил дека станува збор за „случајни рими без смисла“.
Членовите на Queen се согласиле да не го откриваат приватното значење на песната, сметајќи дека секој слушател треба да има можност да ја доживее на сопствен начин.
Една од познатите теории ја застапува Lesley-Ann Jones, авторка на биографијата Mercury. Таа смета дека песната можеби претставува симболично признание за сексуалната ориентација на пејачот. Според неа, кога во 1986 година го прашала Mercury за ова, тој не дал директен одговор, туку само признал дека песната е „за односите меѓу луѓето“.
По смртта на Mercury, Jones разговарала со неговиот партнер Jim Hutton, кој ѝ кажал дека песната всушност била признание дека Freddie е геј. Со ова толкување се согласувал и неговиот близок пријател Tim Rice, кој понудил симболична анализа на неколку стихови.
Според Rice, стихот „Mama, I just killed a man“ може да се толкува како убиство на старата слика за себе – човекот каков што Mercury се обидувал да биде. Во „Put a gun against his head, pulled my trigger, now he’s dead“, тој го препознава симболичното уништување на претходниот, хетеросексуален идентитет. Стихот „I see a little silhouetto of a man“, според ова толкување, ја претставува личноста која сè уште е прогонувана од сопствените постапки и од тоа што навистина е.
Ова, сепак, останува само едно од повеќето толкувања на песната.
Од „Galileo“ до 180 вокални слоја
Зад необичната структура на „Bohemian Rhapsody“ стои и исклучително сложен продукциски процес. Основната музичка подлога била создадена релативно брзо, но снимањето на вокалите барало денови работа во студиото.
Queen користеле 24-канална магнетофонска машина, а со постојаното додавање нови вокални слоеви аналогната технологија била доведена до крајните граници. На крајот биле создадени околу 180 слоја, кои потоа биле сведени во помошни миксови. Brian May во повеќе интервјуа се присетувал дека магнетофонската лента станала толку истенчена од постојаното преснимување што можел да гледа низ неа.
Продуцентот Roy Thomas Baker се сеќава дека Mercury често влегувал во студиото со нови идеи, најавувајќи: „О, имам уште неколку ‘Galileos’, драги мои!“
Зборот „Galileo“ можеби бил вметнат и во чест на Brian May, кој е голем љубител на астрономијата. Во 2007 година, May докторирал астрофизика, а Galileo Galilei е еден од најпознатите астрономи во историјата, познат и по раната употреба на рефракциски телескоп.
Во интервју за списанието Q од март 2008 година, May се присетил на моментите од снимањето: „Се сеќавам дека Freddie дојде со куп ливчиња хартија од работното место на неговиот татко, нешто како Post-it белешки, и почна да удира по клавирот. Тој свиреше на клавирот онака како што повеќето луѓе свират на тапани. Песната што ја имаше беше полна со празнини, при што објаснуваше дека тука ќе се случи нешто оперско и слично. Хармониите веќе ги имаше разработено во главата.“
Според книгата 1000 UK #1 Hits на Jon Kutner и Spencer Leigh, оперските делови биле снимани повеќе од 70 часа, а во процесот биле направени околу 180 дополнителни преснимувања. Интересно е и тоа што клавирот на кој свирел Mercury бил истиот инструмент што Paul McCartney го користел за снимањето на „Hey Jude“.
Roger Taylor подоцна раскажал дека првиот дел од песната веднаш му се допаднал. Кога Mercury му ја отсвирел строфата што започнува со „Mama, just killed a man“, Taylor помислил дека слуша иден хит. Сепак, во тој момент не можел да претпостави дека песната ќе прерасне во толку сложена композиција со огромен број вокални хармонии и оперски елементи.
Според Chris Smith, клавијатурист во првата група на Mercury, Smile, корените на „Bohemian Rhapsody“ можеби датираат од многу порано. Тој тврдел дека Freddie на пробите свирел неколку композиции на клавир, меѓу кои и една наречена „The Cowboy Song“, која започнувала со стихот „Mama, just killed a man“.
Видеоспот што ја промени музичката промоција
Поради сложената структура, „Bohemian Rhapsody“ не била песна што лесно можела да се изведе во живо во телевизиска емисија како Top Of The Pops. Дополнително, Queen во периодот на објавувањето на синглот требало да биде на турнеја. Затоа групата одлучила да сними видеоспот што ќе се емитува наместо нивно појавување во емисијата.
Ова се покажало како извонреден потег. Top Of The Pops го емитувала видеоспотот со месеци, помагајќи ѝ на песната да остане на врвот на британската топ-листа. Со тоа бил поттикнат и поширок тренд во Велика Британија – снимање музички видеоспотови што ќе ги заменуваат телевизиските настапи во живо.
Кога американската телевизиска мрежа MTV започнала со работа во 1981 година, голем дел од видеоспотовите што ги емитувала биле на британски изведувачи, меѓу другото и поради веќе воспоставената практика.
Roger Taylor во интервју за Observer од 12 декември 2004 година објаснил дека групата правела сè што е можно за да избегне појавување во Top Of The Pops. Според него, емисијата била здодевна, а настапите се сведувале на преправање дека се пее и свири. Затоа видеоспотот бил идеално решение.
Режијата ја потпишува Bruce Gowers, а снимањето траело само три часа и чинело 3.500 фунти. Видеото било реализирано во просторот каде што групата одржувала проби. Gowers бил избран поради своето претходно искуство со музички видеа, меѓу кои и неколку промотивни клипови на The Beatles, како оној за „Paperback Writer“.
Визуелниот концепт бил инспириран од обвивката на албумот Queen II од 1974 година, фотографирана од Mick Rock. Сцената во која членовите на групата гледаат нагоре од сенките била заснована врз фотографија на Marlene Dietrich во филмот Shanghai Express. Rock подоцна се присетил дека му предложил на Mercury да ја прифати позата на славната актерка, на што Freddie веднаш се воодушевил.
Меѓу највпечатливите ефекти во видеото се повеќекратните слики во делот „thunderbolts and lightning“, создадени со поставување призма пред објективот на камерата, како и ефектот во кој ликот на пејачот се повторува во бесконечност. Вториот бил постигнат со насочување на камерата кон монитор. Во тоа време, видеоспотот изгледал исклучително футуристички и технолошки напредно. Бил и меѓу првите музички видеа снимени на видеолента, наместо на филм, што овозможило користење на ефектот на повратна слика.
Од британскиот врв до американското повторно откривање
„Bohemian Rhapsody“ се искачила на првото место на британската топ-листа на 29 ноември 1975 година и таму останала девет недели, што во тоа време било рекорд. Во САД, песната станала првиот хит на Queen што влегол во Топ 10, достигнувајќи го деветтото место на 24 април 1976 година.
Нејзиното времетраење од 5:55 минути било голем предизвик за радиостаниците. Менаџерот на Queen, John Reid, му ја пуштил песната на Elton John, кој наводно реагирал со зборовите: „Дали сте луди? Никогаш нема да ја пуштат на радио!“
Издавачките куќи од двете страни на Атлантикот барале песната да биде скратена, сметајќи дека е предолга за сингл. Но Mercury не попуштал. Според Roger Taylor, групата сметала дека скратувањето би ја уништило нејзината структура и различните музички расположенија.
Голем поттик за песната дошол кога пријателот на Mercury, радио-водителот Kenny Everett, ја пуштил на Capital Radio пред официјалното објавување, откако добил копија од самиот Freddie. Тоа придонело синглот набрзо да се искачи на врвот на британската топ-листа.
Постои и ретка француска верзија на синглот, објавена на винил од седум инчи и скратена на 3:18 минути, со монтажа на John Deacon. Таа започнувала директно со пијано-интрото, а го изоставувала оперскиот дел. Сепак, надвор од првичното француско издание, најпозната и прифатена останала целосната албумска верзија од 5:55 минути.
Во 1991 година, набрзо по смртта на Freddie Mercury, песната повторно била објавена во Велика Британија. Повторно се искачила на првото место, а приходите од продажбата биле наменети за Terrence Higgins Trust, организација што Mercury ја поддржувал.
Во 1992 година, „Bohemian Rhapsody“ добила сосема нова публика благодарение на филмот Wayne’s World, во кој главните улоги ги толкуваат Mike Myers и Dana Carvey. Една од најпознатите сцени го прикажува Wayne со пријателите како ја имитираат песната во автомобилот Mirth Mobile, енергично нишајќи ги главите за време на гитарското соло.
По успехот на филмот, песната повторно била објавена како сингл во САД и стигнала до второто место на топ-листата Hot 100. Од првото место ја спречила „Jump“ на Kris Kross.
Ова било значајно и за поширокото наследство на Queen во Америка. Албумот Hot Space од 1982 година, со своите диско-влијанија, бил лошо прифатен од дел од рок-публиката и имал разочарувачка продажба во САД. Турнејата со која бил промовиран била последната американска турнеја на Freddie Mercury со Queen, а групата во голема мера ја загубила својата популарност на тој пазар во остатокот од деценијата. Благодарение на Wayne’s World, американската публика повторно се потсетила на музиката на Queen, а сцената со Wayne и Garth станала еден од најпрепознатливите моменти во филмот.
Албумот, влијанијата и значењето на насловот
„Bohemian Rhapsody“ се наоѓа на албумот A Night At The Opera, кој во времето на објавувањето бил најскапиот албум што дотогаш бил направен. За неговото снимање биле користени шест различни студија, меѓу кои и Rockfield, студио сместено во руралниот дел на Велс, каде што бил снимен и најголемиот дел од „Killer Queen“. Queen била особено горда на фактот што на албумот не биле користени синтисајзери.
Во 2002 година, A Night At The Opera повторно бил објавен како аудио DVD, со оригиналниот видеоспот на дискот. Коментарите на изданието откриле дека песната почнала да го добива својот облик уште во композицијата „My Fairy King“, од дебитантскиот албум на Queen.
Истата година, „Bohemian Rhapsody“ го освоила првото место во анкета на Guinness World Records за омилен британски сингл на сите времиња. На второто место се нашла „Imagine“ на John Lennon, а на третото „Hey Jude“ на The Beatles.
И самиот наслов има повеќе можни значења. „Bohemian“ не мора да се однесува на историскиот регион Бохемија, во денешна Чешка, туку може да се поврзе со уметниците и музичарите од пред околу сто години, кои ги отфрлале општествените конвенции и живееле надвор од воспоставените стандарди. Од друга страна, „rhapsody“ е форма на класична музичка композиција составена од различни делови што се изведуваат како една целина.
Постои и толкување дека насловот претставува досетлива пародија на „Hungarian Rhapsody“ на композиторот Franz Liszt. Бохемија се наоѓала во близина на Унгарија и била дел од Австроунгарската Империја, додека зборот „bohemian“ во поширока смисла означува нешто необично и неконвенционално – токму таква каква што е и самата песна.
Како омаж на композицијата на Liszt, Queen во 2012 година објавила концертно DVD/CD-издание со наслов Hungarian Rhapsody, со снимки од познатите настапи на групата во Будимпешта во 1986 година, за време на турнејата Magic.
Queen-фановите, а и самиот Brian May, песната често ја нарекуваат „Bo Rhap“ или „Bo Rap“.
Преработки и присуство во популарната култура
Со текот на годините, „Bohemian Rhapsody“ добила бројни преработки и се појавувала во различни форми на популарната култура.
Меѓу изведувачите што ја преработиле песната се Constantine M., заедно со актерската екипа на мјузиклот We Will Rock You, The Flaming Lips за албумот-трибјут Killer Queen од 2005 година, како и Grey DeLisle, која ја снимила како акустична балада за албумот Iron Flowers.
Во 1993 година, Weird Al Yankovic ја преработил песната во полка-ритам под наслов „Bohemian Polka“, објавена на неговиот албум Alapalooza.
Мексиканската група Molotov го искористила рефренот за својата рап-верзија на шпански јазик, „Rap, Soda and Bohemias“, која се појавила на албумот Molomix од 1998 година.
Песната била инспирација и за различни референци во филмот и телевизијата. 14-тата епизода на популарната аниме-серија Cowboy Bebop го носи насловот „Bohemian Rhapsody“. Компанијата Jones Soda има пијалак наречен „Bohemian Raspberry“, именуван во чест на песната.
Во една од епизодите на телевизиската мини-серија Dinotopia, лик се обидува да измами при изработката на училишен поетски проект, користејќи го првиот дел од песната како целосна содржина на својот труд. Жителите на светот во кој се одвива приказната, кои никогаш претходно не ја слушнале песната, остануваат воодушевени од нејзиниот звук.
Neil Gaiman и Terry Pratchett, пак, искористиле делови од текстот во својата книга Good Omens. Главниот лик Crowley постојано ја пушта песната во автомобилот, а во книгата се споменуваат и други композиции на Queen, иако „Bohemian Rhapsody“ има најзначајно место.
Во 2009 година, The Muppets Studio објавила видео во кое ликовите од The Muppets ја изведуваат песната. Тоа било нивното прво видео објавено на интернет и постигнало огромен успех – повеќе од седум милиони прегледи во првата недела. Во нивната верзија, делот што започнува со „Mama, just killed a man“ бил изоставен и заменет со извикот „Mama!“ на ликот Animal.
Brian May и гитарското соло
Еден од најпрепознатливите моменти во песната е гитарското соло на Brian May, непосредно пред оперскиот дел. Интересно е што, за разлика од сложеното снимање на вокалните хармонии, солото било снимано само на една трака, без дополнителни преснимувања.
May сакал да создаде „мала мелодија што ќе биде противтежа на главната мелодија“, наместо едноставно да ја повтори главната музичка тема. Тоа е еден од најдобрите примери за неговата способност прво да го замисли солото во главата, а потоа да го отсвири на гитара. Таквиот пристап го користел многупати во кариерата со Queen. Неговото објаснување било дека „прстите имаат тенденција да бидат предвидливи, освен ако не ги води мозокот“.
Песната завршува со звук на гонг, што може да се види и во видеоспотот. За разлика од John Bonham, кој носел гонг во својата опрема за време на турнеите со Led Zeppelin, Roger Taylor не го носел овој инструмент на концертите на Queen. Поради тоа, звукот на гонгот може да се слушне само во студиската верзија. Тоа е една од многуте приспособувања што групата морала да ги направи при изведувањето на песната во живо.
Нови генерации и нови успеси
Во 2016 година, Panic! At The Disco ја снимиле својата верзија на „Bohemian Rhapsody“ за саундтракот на филмот Suicide Squad. Групата претходно веќе ја изведувала композицијата на концертите, а фронтменот Brendon Urie за Beats 1, во разговор со Zane Lowe, изјавил дека снимањето му овозможило уште повеќе да го цени начинот на кој е создадена песната.
Тој особено бил импресиониран од сложените вокални хармонии, наведувајќи дека станува збор за вистинско „чудовиште“ од вокална композиција, со околу 34 вокални слоја наредени еден врз друг.
Верзијата на Panic! At The Disco се искачила до 64-тото место на американската листа Hot 100. Таа била четвртата верзија на песната што успеала да се пласира на оваа листа, по оригиналот на Queen, преработката на The Braids за саундтракот на High School High (42. место во 1996 година) и изведбата на актерската екипа на Glee (84. место во 2010 година).
Во 2018 година, песната повторно добила големо внимание благодарение на биографскиот филм Bohemian Rhapsody, во кој Rami Malek го толкува Freddie Mercury. Трејлерот, објавен во мај, содржел неколку сцени поврзани со создавањето на песната, меѓу кои и снимањето на оперскиот дел.
Во една од сцените, претставник на издавачката куќа се жали: „Ова трае цела вечност! Шест проклети минути!“, на што Mercury одговара: „Жал ми е за вашата сопруга ако мислите дека шест минути се цела вечност.“ Интересно е што претставникот на издавачката куќа го игра Mike Myers, актерот кој претходно повторно ја популаризираше песната во Wayne’s World.
По објавувањето на саундтракот за филмот, „Bohemian Rhapsody“ во ноември 2018 година повторно влегла во Топ 40 на Hot 100, овојпат на 33-тото место. Со тоа песната остварила пласман во Топ 40 во три различни децении – седумдесеттите, деведесеттите и десеттите години. Пред Queen, вакво нешто му успеало само на Prince со „1999“.
Успехот на филмот се почувствувал и на церемонијата на доделувањето на наградите Oscar во 2019 година. Queen, со Adam Lambert на вокалите, ја отворила церемонијата со изведба на „We Will Rock You“ и „We Are The Champions“. Mike Myers и Dana Carvey го најавиле омажот за филмот со познатата сцена од Wayne’s World.
Филмот бил номиниран за пет награди Oscar, а освоил четири: за главна машка улога за Rami Malek, монтажа на филм, монтажа на звук и микс на звук. Наградата за најдобар филм ја освоил Green Book.
Наследство што продолжува да живее
Кога списанието Mojo го прашало Roger Taylor зошто „Bohemian Rhapsody“ и по толку години ја задржува својата привлечност, тој ја опишал како универзална приказна со трагична содржина, слична на многу оперски либрета. Според него, главниот лик ќе биде погубен за убиство и се кае за стореното, но на крајот кон судбината се однесува филозофски.
Работните белешки на Freddie Mercury за песната откриваат и дел од неговиот творечки процес. Во една од нив зборот „Mongolian“ е прецртан и заменет со „Bohemian“, што укажува дека првичната идеја за насловот можеби била „Mongolian Rhapsody“. Во белешките се пронајдени и алтернативни стихови, како „Time for good-byes now, is this reality“ и „Mama, there’s a war began; I’ve got to leave tonight“, кои биле разгледувани наместо познатиот почеток „Mama, just killed a man“.
Во 2025 година, „Bohemian Rhapsody“ добила уште една впечатлива изведба. Benson Boone ја извел песната на фестивалот Coachella, придружуван од голем хор, а како специјален гостин му се придружил Brian May. May тогаш имал 77 години и неодамна претрпел мозочен удар, но сепак приредил извонреден настап пред публиката. Интересен е и контрастот меѓу генерациите: голем дел од присутните не биле добро запознаени со музиката на Queen, додека Benson Boone имал само 22 години.
Од мистериозниот текст и необичната структура, преку револуционерниот видеоспот и сложениот продукциски процес, до повторните влегувања на топ-листите и новите интерпретации, „Bohemian Rhapsody“ останува едно од највпечатливите музички дела во историјата на рокот. Нејзината сила можеби лежи токму во тоа што никогаш не нуди едно единствено објаснување, туку остава простор секој слушател да пронајде сопствена приказна во неа.